Ιστολόγιο βοηθός: Ο αθλητισμός στην αρχαία Ελλάδα

Ο αθλητισμός των Ελλήνων στην αρχαία εποχή ήταν αρκετά διαφορετικός από τον σημερινό.

Οι σημερινοί αθλητές επωφελούνται σε μεγάλο βαθμό από την επιστήμη, την τεχνολογία και την ιατρική — πράγμα που συχνά οδηγεί σε υπερβολική έμφαση στην επίδοση και τα ρεκόρ, παρά στο αθλητικό ιδεώδες.

Οι περισσότεροι από τους «επαγγελματίες» αθλητές σήμερα, κυρίως αυτοί που κάνουν πρωταθλητισμό, έχουν γίνει κάτι σαν αθλητικά «εργαλεία» — υποστηρίζονται από ολόκληρες ομάδες επιστημόνων, διατροφολόγων, φυσιοθεραπευτών και… φαρμακευτικών εταιρειών. Στους σημερινούς αγώνες, αντί για το αθλητικό ιδεώδες, πιο πολύ θαυμάζουμε έναν αθλητή για την επίδοσή του — ακόμα κι αν είναι 1/100 του δευτερολέπτου καλύτερη από κάποιον άλλον... Και αυτή η επίδοση, όλο και πιο συχνά, οφείλεται στην τεχνολογία και στις χημικές ουσίες.

Αντίθετα, οι αρχαίοι αθλούνταν, όχι μόνο για τη δόξα, αλλά και για να προσφέρουν επίσης το θέαμα του φυσικού κάλλους ενός γυμνασμένου σώματος — που, όπως έλεγαν, έκανε τον άνθρωπο να μοιάζει με θεό. Και δεν το έλεγαν μόνο· το εννοούσαν κιόλας: Το γυμνασμένο σώμα το θαύμαζαν ως κάτι το τέλειο, το θεϊκό.

Οι αθλητές σήμερα (οι περισσότεροι) ασχολούνται επαγγελματικά και αποκλειστικά με το άθλημά τους – τουλάχιστον για όσα χρόνια κάνουν πρωταθλητισμό.

Οι αρχαίοι αθλητές, αντίθετα, διατηρούσαν το επάγγελμα και τις όποιες άλλες ασχολίες είχαν στην καθημερινή τους ζωή — ήταν αγρότες, στρατιώτες, τεχνίτες, έμποροι. Απλώς, όταν έφτανε η ώρα των αγώνων, έτρεχαν, πάλευαν, έριχναν δίσκο – και μετά ξαναγύριζαν στο χωράφι ή το εργαστήριό τους.

Στις μέρες μας οι αθλητές κατά κύριο λόγο ασχολούνται με ένα και μοναδικό άθλημα, στο οποίο προσπαθούν να βελτιωθούν όσο το δυνατόν περισσότερο.

Στην αρχαία εποχή, αντίθετα, χωρίς να είναι σπάνιο βέβαια να βρεις και εξειδικευμένους αθλητές στην πάλη, την πυγμαχία, το παγκράτιο, στους αγώνες δρόμου, στον δόλιχο, οι περισσότεροι αθλητές αγωνίζονταν σε πολλά αγωνίσματα.

Γι’ αυτούς τους λόγους, η σύγχρονη έννοια των ρεκόρ — με χρονόμετρα, laser, καταγραφές σε βάσεις δεδομένων — τους ήταν άγνωστη. Τα αποτελέσματα των αγώνων δεν συγκρίνονταν επίσημα με εκείνα των προηγούμενων αγώνων. Το ζητούμενο δεν ήταν κάποιος να καταρρίψει ένα ρεκόρ, αλλά να νικήσει τον αντίπαλο μπροστά του. Νικητής δεν ήταν εκείνος που έκανε τον καλύτερο χρόνο όλων των εποχών, αλλά εκείνος που περνούσε πρώτος την γραμμή — ή έριχνε τον αντίπαλο κάτω· με την "βοήθεια των θεών", φυσικά — αφού χωρίς την εύνοιά τους, τίποτε δεν γινόταν!

Οι αθλητικοί αγώνες πρωτοδημιουργήθηκαν ως προσομοίωση πολέμου.
Γι' αυτό και τα αγωνίσματα στα οποία οι άνθρωποι έπαιρναν μέρος ήταν εκείνα που τους ήταν χρήσιμα στην μάχη: πάλη, τρέξιμο, άλμα εις μήκος, δισκοβολία, ακοντισμός.
Δεν είναι τυχαίο άλλωστε το γεγονός πως σε ένα συγκεκριμένο αγώνισμα — τον οπλίτη δρόμο — οι αθλητές έτρεχαν με το κράνος και την ασπίδα τους.

Και επειδή στον πόλεμο πάντα (πρέπει να) βοηθάει ο θεός (του καθενός), ήταν φυσικό οι αθλητικοί αγώνες στην αρχαιότητα να συνδεθούν με την θρησκεία. Το βλέπουμε αυτό και από το γεγονός ότι σημαντικό κομμάτι τους ήταν οι θρησκευτικές τελετές και οι θυσίες προς τους θεούς.

Γι’ αυτό και κατά την διάρκεια –τουλάχιστον– των σημαντικότερων αγώνων, όπως οι Ολυμπιακοί, γινόταν εκεχειρία, ένα διάλειμμα δηλαδή από τους πολέμους. Για τον ίδιο λόγο, επίσης, οι αγώνες τελούνταν πάντα στο ίδιο μέρος, δίπλα στα ιερά και τους ναούς — σε αντίθεση με σήμερα, όπου κάθε χρόνο οι διάφοροι αγώνες γίνονται και σε διαφορετικό μέρος της Γης (και μερικές φορές και σε χώρες που δεν έχουν καν χιόνι για τους χειμερινούς ολυμπιακούς αγώνες [Πεκίνο 2022]...).

Αφή - Παράδοση Ολυμπιακής φλόγας

Το βραβείο των αθλητών ήταν απλώς ένα στεφάνι από κλαδί ελιάς –ο κότινος, όπως ονομαζόταν– που όμως είχε τεράστια συμβολική αξία.

Εντάξει, μην υπερβάλλουμε κιόλας...
Σε αρκετούς σημαντικούς αγώνες, ή σε αθλητές που νικούσαν συνεχόμενα, προσφέρονταν και πιο υλικά δώρα – όχι όμως από τους διοργανωτές των αγώνων: Τα έδινε η πόλη του αθλητή: λάδι, ελιές, χρήματα, και –σε κάποιες περιπτώσεις– απαλλαγή από τη φορολογία.

Οι αγώνες ξεκινούσαν πάντα με θρησκευτικές τελετές, διαρκούσαν μερικές ημέρες και τελείωναν πάλι με θρησκευτικές τελετές.

Όλα αυτά μέχρι την κατάκτηση της Ελλάδας από τους Ρωμαίους…

Στην διάρκεια της ρωμαιοκρατίας, οι αθλητικοί αγώνες εκφυλίστηκαν σιγά-σιγά σε θεάματα, μερικές φορές βίαια ή βάρβαρα (αγώνες μεταξύ σκλάβων ή μεταξύ σκλάβων και θηρίων, κλπ.).

Κάποιες φορές κατέληγαν σε παρωδία, όπως τότε με τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Νέρωνα, που το 65 π.Χ. ανέβαλε για δυο χρόνια τους αγώνες επειδή νωρίτερα είχε δουλειές!

Και ακόμη χειρότερα ενώ στους αγώνες που πήρε μέρος η άμαξά του έσπασε, παρ’ όλα αυτά οι κριτές τού έδωσαν το πρώτο βραβείο (αν τολμούσαν ας μην του το έδιναν...) με το σκεπτικό πως αν δεν έσπαγε η άμαξα, θα κέρδιζε...

Έτσι, το ευγενικό αθλητικό πνεύμα σταδιακά ατόνησε.

Όταν ο Χριστιανισμός έγινε επίσημη θρησκεία της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, οι αγώνες–που ήταν συνδεδεμένοι με την αρχαία θρησκεία– θεωρήθηκαν ειδωλολατρικά θεάματα σιγά-σιγά καταργήθηκαν.
Το επίσημο τέλος των αρχαίων ελληνικών αγώνων δόθηκε επί βασιλείας του αυτοκράτορα Θεοδοσίου Α’, το 393 μ.Χ. οπότε και καταργήθηκαν επίσημα.

Ήταν το τέλος μιας εποχής — 1.200 χρόνια μετά τους πρώτους αγώνες...

ΤΑ ΑΓΩΝΙΣΜΑΤΑ

Τα ταυροκαθάψια

Ήταν από τους πρώτους γνωστούς αθλητικούς αγώνες. Γίνονταν στην μινωική Κρήτη.

Οι αθλητές έπιαναν τον ταύρο από τα κέρατα, πηδούσαν κάνοντας στροφή στον αέρα και κατέληγαν όρθιοι και ανάποδα πάνω στην ράχη του.

Σε αντίθεση με τις σημερινές ταυρομαχίες, στα ταυροκαθάψια ποτέ δεν θανάτωναν τον ταύρο.

[ Τοιχογραφία των ταυροκαθαψίων, Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου ]

Η πυγμαχία

Πολύ διαδεδομένο άθλημα, από την εποχή της Κυκλαδικής εποχής, ακόμα, όπως δείχνει η παρακάτω εικόνα από τοιχογραφία της Θήρας (Σαντορίνης) του 1650 π.Χ. περίπου.

[ Τοιχογραφία των «Πυγμάχων», Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο ]

Ήταν σκληρό άθλημα, αφού οι αντίπαλοι αγωνίζονταν μέχρι ο ένας από τους δύο να πέσει αναίσθητος ή να παραδεχθεί την ήττα του. Οι αθλητές τύλιγαν τα χέρια τους με ιμάντες και χτυπούσαν τον αντίπαλο κυρίως στο κεφάλι και το πρόσωπο.

Η πάλη

Ήταν ένα από τα αγαπημένα αθλήματα των αρχαίων. Μοιάζει πάρα πολύ με την σημερινή ελληνορωμαϊκή πάλη.

Το παγκράτιον

Το πιο δύσκολο αλλά και σκληρό άθλημα της αρχαίας Ελλάδας (που μοιάζει με τις ασιατικές πολεμικές τέχνες). Ήταν συνδυασμός πάλης και πυγμαχίας. Ο νικητής έπρεπε να νικήσει συνδυάζοντας την ευελιξία αλλά και την δύναμη της γροθιάς, συμβολίζοντας έτσι τον ηρωικό αγώνα του άοπλου πολεμιστή στην μάχη. Σε αντίθεση με την καθεαυτή πυγμαχία, οι αθλητές του παγκρατίου αγωνίζονταν με γυμνά χέρια και δεν χτυπούσαν με την γροθιά, αλλά με τα δάχτυλα της πυγμής.

Οι παγκρατιαστές ήταν τόσο γενναίοι και δυνατοί, ώστε κάθε πόλη καμάρωνε αν είχε πολίτη κάποιον ή κάποιους από αυτούς. Μάλιστα, λέγεται πως όταν ο νικητής του παγκρατίου επέστρεφε στην πόλη του, οι άρχοντες γκρέμιζαν συμβολικά ένα μέρος των τειχών, με την εξήγηση πως η πόλη δεν χρειαζόταν πια τα τείχη για να προστατευτεί, αφού είχε στους κόλπους της τέτοιον πολεμιστή!

Κάποιοι μελετητές ισχυρίζονται πως το παγκράτιο μεταφέρθηκε στην Ασία με τους πολεμιστές του Μεγάλου Αλεξάνδρου και πιθανόν να είναι ο πρόγονος των αθλημάτων αυτών (καράτε, κουνγκ φου, τάεκβοντο, κλπ.).

Βέβαια, κάτι τέτοιο δεν μοιάζει πιθανόν, αφού τα ασιατικά αυτά αθλήματα θεωρείται πως εμφανίστηκαν πολύ νωρίτερα από την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Ο δρόμος (το τρέξιμο)

Από τα παλαιότερα και σημαντικότερα αθλήματα.

Στους αγώνες δρόμου οι αθλητές έτρεχαν γυμνοί (και με γυμνά πόδια επίσης).

Το άλμα

Αποτελούσε αγώνισμα του πεντάθλου (μαζί με τον δρόμο, το ακόντιο, τον δίσκο και την πάλη). Οι αθλητές αγωνίζονταν σε ένα σκάμμα με μαλακό χώμα. Επειδή πηδούσαν χωρίς φόρα, γι’ αυτό κρατούσαν στα χέρια τους τους αλτήρες, προκειμένου να τους δίνουν ώθηση.

Το ακόντιο

Αγώνισμα που προέρχεται από τον πόλεμο και το κυνήγι.

Δύο ήταν τα είδη του ακοντισμού: ο εκήβολος, δηλαδή βολή του ακοντίου σε μήκος, και ο στοχαστικός, δηλαδή βολή εναντίον προκαθορισμένου στόχου.

Η δισκοβολία

Οι δίσκοι που χρησιμοποιούσαν οι δισκοβόλοι αρχικά ήταν από πέτρα, αργότερα όμως ήταν από χαλκό, μολύβι ή σίδερο. Οι αθλητές στον αγώνα χρησιμοποιούσαν όλοι τον ίδιο δίσκο.

[ Το πιο πάνω άγαλμα είναι ρωμαϊκό αντίγραφο (το πρωτότυπο δεν έχει βρεθεί)

του φημισμένου αγάλματος της κλασσικής εποχής, του δισκοβόλου,

που φιλοτέχνησε ο φημισμένος γλύπτης Μύρων. Εθνικό Μουσείο Ρώμης]

Οι αρματοδρομίες

Διεξάγονταν σε ειδικό στάδιο, το ιπποδρόμιο. Το μοναδικό ιπποδρόμιο που διασώζεται σήμερα στην Ελλάδα βρίσκεται στο Λύκαιο όρος.

[ Τοιχογραφία από τους βασιλικούς τάφους του Φιλίππου,

στην Μακεδονία, με σκηνή από αρματοδρομία ]

ΑΛΛΑ ΑΘΛΗΜΑΤΑ

Το Κερητίζειν

Ο "πρόγονος" του σημερινού χόκεϋ (!).

Ήταν ένα ομαδικό άθλημα, κατά το οποίο οι αθλητές χρησιμοποιούσαν ως μπαστούνια κυρτά ραβδιά σε σχήμα κεράτων και ένα κυκλικό αντικείμενο ως μπάλα. Η ονομασία μάλιστα του αθλήματος προέρχεται από την λέξη κέρας που σημαίνει κέρατο.

[ Ανάγλυφο από βάση αγάλματος.

Βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο ]

Ποδόσφαιρο στην αρχαία Ελλάδα;

Οι αρχαίοι, εκτός από τα ατομικά αθλήματα, επιδίδονταν και σε ομαδικά.

Απ’ ό,τι ξέρουμε, έπαιζαν ένα παιχνίδι με μπάλα (δεν πρέπει να έμοιαζε και πολύ με το ποδόσφαιρο βέβαια) φτιαγμένη από δέρμα και γεμισμένη με πούπουλα ή με μία φούσκα από αέρα.

Στο παρακάτω ανάγλυφο του 4ου π.Χ. αι. (που βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο) βλέπουμε έναν άντρα που παίζει με το πόδι του μία μπάλα.